Θανάσης Πολλάτος, Ο Μερλώ-Ποντύ και η Kοινοτοπία της Δημιουργίας -προδημοσίευση

Σε λίγες μέρες στα βιβλιοπωλεία από τις Εκδόσεις Περισπωμένη
ponty16.4.16
fav_separator

φιλοσοφικὴ τοποθέτηση τοῦ Μερλὼ-Ποντὺ ἐγκυμονεῖ μιὰ σειρὰ ἀπὸ συνεπαγωγὲς ποὺ ἀναπτύσσονται πρὸς ἄλλα πεδία τοῦ ἐπιστητοῦ. Ἡ ἄρση τῆς πολωτικῆς θέσης ἐγκαθιδρύει μιὰ νέα ὀπτικὴ γιὰ τὸ ὑποκείμενο. Ὁ ἄνθρωπος ἀντιμετωπίζεται ὡς μέρος τοῦ φυσικοῦ κόσμου, ὡς μέτοχος ἑνὸς Εἶναι τὸ ὁποῖο δὲν στέκει ἀπέναντί του δυσπρόσιτο, ἀλλὰ ὁ ἴδιος εἶναι ἀπόλυτα συνυφασμένος μαζί του διὰ τῆς κοινῆς συμμετοχῆς τους στὴ σάρκα τοῦ κόσμου. Ἡ σάρκα ἀποτελεῖ τὴν ἑνοποιητικὴ ἀρχὴ διὰ τῆς ὁποίας ὑπερβαίνεται ἡ πόλωση πρὸς τὴν ἐμπέδωση μιᾶς φιλοσοφίας τῆς προσιτότητας, τῆς ἐπικοινωνίας. Ἔτσι, ἡ καρτεσιανὴ ἀντίστιξη μεταξὺ τοῦ σώματος καὶ τοῦ πνεύματος, ἡ ὁποία ἐγγραφόμενη στὸ νεωτερικὸ πλαίσιο ἔμελλε νὰ κατασκευάσει στὸ φαντασιακὸ τῶν κοινωνιῶν τὴν ἰδέα πὼς ὁ ἄνθρωπος εἶναι θεμιτό, καὶ λόγῳ τῆς ἰδιάζουσας θέσης του, νὰ μπορεῖ καὶ νὰ πρέπει νὰ τίθεται ὑπεράνω τῆς φύσης, ἀμφισβητεῖται ἔμπρακτα ἀπὸ τὸν Μερλὼ-Ποντύ. Οἱ δικές του γνωσιολογικὲς καὶ ὀντολογικὲς τοποθετήσεις γιὰ τὴ σχέση μεταξὺ τοῦ ὑποκειμένου καὶ τοῦ κόσμου συνθέτουν τὴν προοπτικὴ τῆς μετανεωτερικῆς ἐπανένταξης τοῦ ἀνθρώπου στὸν κόσμο ὄχι γιὰ χάρη μιᾶς ἀνορθολογικῆς θεώρησης τῆς ζωῆς, ἀλλὰ γιὰ χάρη τῆς λελογισμένης ἀναγνώρισης τῆς πραγματικῆς του θέσης μέσα στὸν κόσμο. Ἡ φιλοσοφία τοῦ Μερλὼ-Ποντὺ ἀποπνέει μιὰν αἴσθηση ἰσορροπίας ποὺ μπορεῖ νὰ ἀποτελέσει τὴ βάση τῆς ἐπανεξέτασης τῆς σχέσης μεταξὺ ἀνθρώπου καὶ φύσης. Καὶ ἡ ἐπανεξέταση αὐτὴ μπορεῖ νὰ θεμελιώσει τὴν ἀνάπτυξη μιᾶς νέας θεώρησης συνύπαρξης καὶ ἁρμονίας μέσα στὸν φυσικὸ κόσμο. Ἡ ὁλιστικὴ ἀντίληψη ποὺ κληρονομεῖται ἀπὸ τὴν μορφοκρατικὴ ψυχολογία συμβάλλει κι ἐδῶ ἀποφασιστικὰ στὴν ἀπόκτηση μιᾶς συνολικῆς εἰκόνας τοῦ τύπου τῆς Gestalt, κατὰ τὴν ὁποία ἐπιτυγχάνεται ἡ συνύπαρξη τοῦ ὅλου καὶ τῶν μερῶν σὲ σημεῖο ἰσορρόπησης ὅπου διαφυλάσσονται οἱ ἰδιάζοντες χαρακτῆρες ὅλων χωρὶς τὴν ἱεραρχικὴ κατίσχυση κανενός.

Μὲ ἀντίστοιχα πρότυπα, ἀποκαθίσταται καὶ ἡ σχέση τοῦ ὑποκειμένου μὲ τοὺς ἄλλους. Ἡ κληρονομιὰ τοῦ Χοῦσσερλ τῆς Κρίσης τῶν εὐρωπαϊκῶν ἐπιστημῶν εἶναι κι ἐδῶ ἀποφασιστικὴ γιὰ τὴ σκιαγράφηση μιᾶς νέας ἠθικῆς βασισμένης στὶς ἀξίες τοῦ εὐρωπαϊκοῦ ἀνθρωπισμοῦ. Ἡ κυρίαρχη ρητορικὴ γιὰ τὸν θάνατο τοῦ ὑποκειμένου ἢ γιὰ τὴν ὑπαρξιστικὴ ἀπομόνωσή του, αὐτὸς ὁ σημαντικὸς φιλοσοφικὰ ὑπερθεματισμὸς τῆς ὑπαρξιακῆς πόλωσης καὶ τῆς μοναξιᾶς, ὑπερβαίνεται στὸ ὄνομα τῆς ἐκ νέου ἀνακάλυψης τῆς ἐπικοινωνίας καὶ τῆς ἀπὸ κοινοῦ συμμετοχῆς στὸν κόσμο. Οἱ ἐμπειρίες τῆς διυποκειμενικότητας καὶ τῆς διασωματικότητας μᾶς ἔδειξαν τὸν σαφῆ τρόπο διὰ τοῦ ὁποίου ὑπάρχουμε παράλληλα μὲ τοὺς ἄλλους ἤ, ἀκόμα περισσότερο, τὸν τρόπο ποὺ δὲν μποροῦμε νὰ ὑπάρχουμε παρὰ μαζὶ μὲ τοὺς ἄλλους καὶ μέσῳ αὐτῶν. Ἡ συμμετοχὴ στὸν κοινὸ κόσμο ἤ, καλύτερα, ἡ ἀποδοχὴ αὐτῆς τῆς συμμετοχῆς, συνιστοῦν τοὺς ὁδοδεῖκτες τῆς ἠθικῆς καὶ πολιτικῆς συνιστῶσας τῆς σκέψης τοῦ Μερλὼ-Ποντύ. Οὔτε αὐτὲς ὅμως οἱ συνιστῶσες, μποροῦμε νὰ τὸ ποῦμε μὲ βεβαιότητα, συγκροτήθηκαν σὲ ἠθικὴ καὶ πολιτικὴ φιλοσοφία. Ἴσως νὰ φταίει κι ἐδῶ ὁ πρόωρος θάνατός του. Οἱ κατευθύνσεις πάντως εἶναι καὶ σὲ αὐτὴ τὴν περίπτωση σαφεῖς. Σκιαγραφοῦνται, ἔστω μὲ ἐλλειπτικὸ τρόπο, στὶς Περιπέτειες τῆς διαλεκτικῆς. Χρειάζεται, ὅμως, νὰ προσθέσουμε μιὰ ἐξίσου σημαντικὴ διάσταση, τὴν ὁποία προαναφέραμε. Πρόκειται γιὰ τὴν ἄποψη πὼς ἡ ἐλευθερία μας εἶναι ἐλευθερία ὑπὸ ὅρους, μιὰ ἐλευθερία ποὺ δὲν ἀφήνεται νὰ αἰθεροβατεῖ, ἀλλὰ δοκιμάζεται στὴ λυδία λίθο τῆς πραγματικότητας. Ἐπαναλαμβάνεται κι ἐδῶ ὁ χρυσὸς κανόνας τοῦ ἐνδιάμεσου, ἡ τάση τοῦ Μερλὼ-Ποντὺ νὰ ἀναζητεῖ τὸ ἔμμεσο, νὰ ἀποστρέφεται τὶς ἀπολυτότητες καὶ νὰ μένει προσηλωμένος στὴν ἐγκοσμιότητα, στὴν ἄμεση παρουσία τοῦ κόσμου. Ἡ ροπή του αὐτὴ τὸν κάνει νὰ μιλᾶ γιὰ τὸ ἐνσώματο καὶ γιὰ τὸ ἐγκόσμιο ὑποκείμενο, νὰ ἀναζητᾶ τὸ πνεῦμα μέσα στὴν ὕλη, νὰ ἀνακαλύπτει τὶς ἀόρατες διαστάσεις τοῦ ὁρατοῦ, τὴν ἐνεργητικότητα τῶν πραγμάτων καὶ τὴν παθητικότητα τοῦ ἀνθρώπου. Ἴσως μάλιστα αὐτὴ ἡ τάση νὰ ἐμμένει στὸ ἐνδιάμεσο νὰ ἀποτελεῖ ἐκδοχὴ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς ἀντιστρεπτότητας, τῆς πρόσδεσης στοὺς ὅρους λειτουργίας τοῦ χιάσματος καὶ ἰδιαιτέρως στὸ σημεῖο τῆς διασταύρωσης. Ἡ ἐμμεσότητα αὐτὴ δὲν χαρακτηρίζει μονάχα τὴν ὀντολογία του, ἀλλὰ διέπει ὁλόκληρη τὴ σκέψη του, ἐπιβεβαιώνοντας μάλιστα τὸ γεγονὸς τῆς ὀντολογικῆς θεμελίωσης κάθε σκέψης.

Θὰ μποροῦσε νὰ ἰσχυριστεῖ κανεὶς ὅτι ὅλη ἡ μερλωποντυανὴ θεώρηση σχετικὰ μὲ τὸ ὑποκείμενο ἀποτελεῖ μιὰ ἁπλὴ ἀναβίωση τῆς νεωτερικῆς ρητορικῆς τοῦ ὑποκειμένου. Τὰ πράγματα, ὅμως, δὲν εἶναι καθόλου ἔτσι. Ὁ Μερλὼ-Ποντὺ ἀσκεῖ, ὅπως εἴδαμε, ἔμπρακτη κριτικὴ στὴν καρτεσιανὴ διάσταση τῆς νεωτερικότητας καὶ ἀρθρώνει ἕναν ριζοσπαστικὸ λόγο ποὺ καταφέρνει νὰ διατηρεῖ ζωντανά ἐμβαθύνοντάς τα μάλιστατὰ πιὸ ὑγιῆ στοιχεῖα τῆς νεωτερικῆς παράδοσης. Κινεῖται μὲ τὴ σοβαρότητα, τὴν ἐπιστημονικότητα καὶ τὸ ὀρθολογικὸ πνεῦμα ποὺ ταιριάζουν στὴ νεωτερικὴ φιλοσοφία καὶ ταυτόχρονα ἀσκεῖ τὴ λελογισμένη του κριτικὴ ὅπου ἐκτιμᾶ πὼς χρειάζεται. Δὲν παραδίδεται σὲ ἕναν στεῖρο φιλοσοφικὸ μηδενισμὸ πού, ἀντὶ νὰ ἐξετάσει τὰ φιλοσοφικὰ ἀδιέξοδα τῆς κληρονομημένης σκέψης, ἀπορρίπτει συλλήβδην κάθε προηγούμενη διανοητικὴ προσπάθεια, στοχεύοντας περισσότερο στὸν ἐντυπωσιασμὸ καὶ λιγότερο στὴν οὐσία.

Ὁ ρόλος τοῦ ἀνθρώπου μέσα στὸ μερλωποντυανὸ οἰκοδόμημα εἶναι ἰδιάζων ἀλλὰ ὄχι κυρίαρχος. Ἡ συμβολὴ τοῦ ὑποκειμένου στὴν ἀνάδυση τοῦ καινούργιου, στὴ δημιουργικὴ ἐκπλήρωση, σηματοδοτεῖ τὴν ἐμπέδωση τοῦ ἐνεργητικοῦ ρόλου τοῦ ὑποκειμένου κατὰ τὴν ἐκδίπλωση τῆς ἱστορίας. Καὶ αὐτὸς ὁ ἐνεργητικὸς ρόλος, καθ᾿ ὅσον ἡ ἐνεργητικότητα συμπίπτει μὲ τὴν προσπάθεια τῆς νοηματοδότησης τῆς ἀνθρώπινης πράξης μέσα στὸ κοινωνικο-ἱστορικὸ πεδίο, κάνει τὴν ἀναβίωση τῆς ὑποκειμενικῆς εὐθύνης νὰ ἀναφανεῖ. Ὁ ἄνθρωπος ὡς ἄτομο καὶ δημιουργικὸ ὑποκείμενο ἀναλαμβάνει τὸ βάρος τῆς ἐλευθερίας, τῆς πολιτικῆς πράξης, τῆς ἠθικῆς ἐπιλογῆς κατὰ τὰ καντιανά, θὰ λέγαμε, πρότυπα. Ὅλα αὐτὰ δὲν μπορεῖ παρὰ νὰ ἀπορρέουν ἀπὸ τὴν ἀναγνώριση τοῦ φαινομένου τῆς δημιουργίας σὲ ὅλο του τὸ εὖρος. Κι αὐτὸ ποὺ ὀνομάσαμε «ἀπροσδιοριστία», μεταγραφόμενο στὸ κοινωνικο-ἱστορικὸ πεδίο, σημαίνει τὴν ἀποδοχὴ τοῦ ὅρου τῆς τυχαιότητας καὶ τῆς ἐνδεχομενικότητας στὰ δημόσια πράγματα καὶ στὴν ἱστορία ἐν γένει. Ὁ ἄνθρωπος ἀντιπαλεύει τὶς ἀντιξοότητες μέσῳ τῆς δημιουργίας. Ἀγωνιᾶ γιὰ νὰ προσδέσει στέρεα τὴν ἐνεργητικότητά του στὰ πράγματα δημιουργώντας ἕναν κόσμο ὑλικῶν πραγμάτων ἀλλὰ καὶ νοημάτων καὶ σημασιῶν ποὺ θὰ προσδώσουν τὴν ἀναγκαία σταθερότητα στὸ μεταλλασσόμενο περιβάλλον καὶ θὰ κάνουν ἐφικτὸ τὸν προσανατολισμὸ μέσα του.

Ἂν ὑπάρχει, λοιπόν, μιὰ ἠθικὴ ποὺ συνδέεται μὲ τὴν ἀναγνώριση τοῦ φαινομένου τῆς δημιουργίας, θὰ πρέπει νὰ περιλαμβάνει ὅλα τὰ παραπάνω καὶ θὰ χρειαστεῖ στὸ μέλλον νὰ ἀναπτυχθεῖ μὲ τέτοιον τρόπο ὥστε νὰ κάνει ὅλη αὐτὴ τὴ σκέψη γόνιμη, ποὺ θὰ πεῖ: ἀνοιχτὴ στὴ δημιουργία. Καὶ καθὼς ἡ ἀναγνώριση τοῦ ἀέναα ἀνολοκλήρωτου χαρακτήρα κάθε δημιουργικῆς προσπάθειας σημαίνει καὶ τὴν ἀναγνώριση τῆς μερικότητάς της, ἀφοῦ ὁ δημιουργικὸς ροῦς τῆς ἱστορίας ἐκμηδενίζει σχεδὸν κάθε δημιουργικὴ ἰκμάδα μὲ τὴν ὀντολογικὴ συσσώρευση ποὺ προκαλεῖ, ἡ ἀναγνώριση τῆς δημιουργίας ἀπαιτεῖ καὶ τὴν ἀναγνώριση τοῦ τέλους, τῆς χρονικῆς φθορᾶς καὶ τῆς ἀνυπαρξίας ὡς ὁρίζοντα κάθε δημιουργίας. Αὐτὴ ἡ ἀποδοχὴ τοῦ ὀντολογικοῦ νόμου τῆς γενέσεως καὶ τῆς φθορᾶς ἐν συνόλῳ μᾶς κάνει νὰ ἀναγνωρίσουμε τὸ ἦθος θνητότητας ὡς συστατικὸ μιᾶς ὑπαρξιστικῆς, ἐν τέλει, τοποθέτησης ἀπέναντι στὰ πράγματα.

*

©Θανάσης Πολλάτος

vintage_under2

Στηρίξτε την προσπάθειά μας με ένα απλό like στο facebook. Ευχαριστούμε

Comments Off

Filed under βιβλιοπαρουσίαση, Δοκίμιο