Το βιβλίο του μήνα: Λευτέρης Ζούρος, Σε αναζήτηση σκοπού σε έναν κόσμο χωρίς σκοπό

zouros10.10.14

Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης

To-biblio-tou-mina-Oct14Περιγραφή

Ο σκοπός είναι τροφή, σαν το ψωμί. Το να λέμε ότι το ψωμί είναι για το σώμα και ο σκοπός για την ψυχή είναι λάθος. Γιατί δεν υπάρχει σώμα χωρίς ψυχή και ψυχή χωρίς σώμα• πρόκειται για «ένα και το αυτό». Η διαφορά είναι ότι για το ψωμί γνωρίζουμε τις φυσικές και βιολογικές ιδιότητές του• γνωρίζουμε το «πώς» λειτουργεί ως τροφή. Μας πήρε κάποιες χιλιάδες χρόνια να φτάσουμε ώς εκεί. Για τον σκοπό δεν έχουμε φτάσει ακόμα στο σημείο αυτό, αλλά είναι ζήτημα χρόνου. Γνωρίζουμε όμως κάτι πολύ σημαντικό: ότι το Σύμπαν πορεύεται χωρίς σκοπό• ότι ο σκοπός είναι έξω από τη φύση• ότι είναι απλώς μια ταμπέλα που εμείς κολλήσαμε επάνω της. Σ’ αυτό δεν διαφέρουμε πολύ από το τετράχρονο παιδί και τον Άγιο Βασίλη που κατεβαίνει από την καμινάδα. Σε λίγα χρόνια ο Άγιος Βασίλης θα αποτελεί για το παιδί μια ευχάριστη ανάμνηση μιας αυταπάτης. Δεν είναι τόσο εύκολο με τον σκοπό. Γιατί από τη στιγμή που ο σκοπός αναγνωριστεί ως αυταπάτη θα έχει χάσει την αξία του ως τροφή. Φθάνουμε έτσι μπρος στο μεγάλο δίλημμα. Απ’ τη μια είναι η «χωρίς σκοπό» πραγματικότητα. Απ’ την άλλη είναι η βιοτική μας ανάγκη για σκοπό. Δεν βοηθάει να επιβάλουμε στον εαυτό μας την εντύπωση ότι υπάρχει σκοπός• το να ζούμε σε μια «ενσυνείδητη» αυταπάτη δεν είναι λύση. Τι μας απομένει; Το βιβλίο προτείνει ότι υπάρχουν υποκατάστατα του σκοπού και καλεί τον αναγνώστη να τα ανακαλύψει.

fav-3

Προλεγόμενα (τα οποία είναι διαθέσιμα από τις Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, ΕΔΩ)
Στα χρόνια του Δημοτικού η λέξη ηθική μού ήταν άγνωστη. Ήξερα όμως τι ήταν η διαγωγή. Την έγραφαν με όμορφα στρογγυλά γράμματα οι δάσκαλοι στα ενδεικτικά προαγωγής από τη μια τάξη στην άλλη και, αντίθετα με τον βαθμό για τον οποίον αγωνιούσα, η διαγωγή ήταν πάντα κοσμιοτάτη, όχι μόνο για μένα, αλλά για όλους μας στο σχολειό. Σε απλά ελληνικά, «διαγωγή» σήμαινε «φέρσιμο» και το καλό φέρσιμο ήταν θεϊκή επιταγή – που σήμαινε ότι ήταν ο τρόπος μου να τα έχω καλά με τον Θεό. Αργότερα τα πράγματα άρχισαν να μπερδεύονται. Ο Θεός έγινε κάτι σαν τον αγροφύλακα του χωριού: θα μπορούσα να μπω στο ξένο μποστάνι και να φύγω με ένα ώριμο πεπόνι, αρκεί να μη με έπιανε το μάτι του. Με την ενηλικίωσή μου ενηλικιώθηκε και η ηθική, ανεξαρτητοποιήθηκε από τον Θεό και απελευθερώθηκε από τη φοβία του αγροφύλακα. Και έγινε κάτι από τον κόσμο τούτο για τον κόσμο τούτο. Παρέμεινε όμως πάντα ταυτισμένη με το φέρσιμο, αυτό που, πιο εκλεπτυσμένα, μπορούμε να ονομάσουμε «στρατηγική της συμπεριφοράς».

Αυτή την άποψη περί ηθικής προσπαθώ να σκιαγραφήσω σε τούτο το βιβλίο. Είμαι βέβαιος ότι δεν πρόκειται για μια άποψη ευρείας αποδοχής, πράγμα που κάνει το βιβλίο λίγο πιο χρήσιμο απ’ ό,τι αν ίσχυε το αντίθετο. Αυτή την άποψη την οφείλω στον τρόπο που έμαθα να βλέπω τον κόσμο –δηλαδή την άβια και την έμβια φύση (και φυσικά τον άνθρωπο, που είναι μέρος της)– έναν τρόπο που απορρίπτει τα θέσφατα και βάζει στη θέση τους τη μαρτυρία και τον έλεγχο. Θα προσθέσω, κάνοντας την εξομολόγησή μου όσο το δυνατόν πιο νωρίς, ότι αδυνατώ να βγάλω την ηθική έξω απ’ αυτόν τον κόσμο και να την κατατάξω στα περιεχόμενα κάποιου άλλου κόσμου, ενός κόσμου που δεν μπορώ να ψηλαφήσω με τον ίδιο τρόπο που έμαθα να ψηλαφώ αυτόν τον κόσμο, αλλά πρέπει να τον δεχθώ ως έχει, απαράβατο και αναλλοίωτο.

Δεν είναι η πρώτη μου ενασχόληση με το θέμα, είναι όμως η πιο ολοκληρωμένη. Αναφορές στο θέμα βρίσκονται σε διάφορα κείμενα που έγραψα και σε διάφορες διαλέξεις που έδωσα. Στο βιβλίο μου Ας συμφιλιωθούμε με τον Δαρβίνο, ας συμφιλιωθούμε με τη φύση μας και με τη Φύση (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2009) έχω σκιαγραφήσει τη θεωρητική βάση των περισσοτέρων επιχειρημάτων που θα συναντήσει ο αναγνώστης σε τούτο εδώ το βιβλίο. Τα επιχειρήματα αυτά αναπτύσσονται εδώ με έναν τρόπο πιο άμεσο, αν και λιγότερο ενδελεχή – άλλωστε αυτός ήταν ένας από τους σκοπούς του βιβλίου: να καταστήσει πιο προσιτές για το ευρύ κοινό ιδέες που έχουν παρουσιαστεί σε κάπως πιο τεχνικό επίπεδο στο βιβλίο που προανέφερα, αλλά και σε άλλα βιβλία Ελλήνων και ξένων συγγραφέων που ασχολήθηκαν με την ίδια κεντρική ιδέα.

Η διάρθρωση του βιβλίου έχει αυτόν ακριβώς τον σκοπό.

Αποτελείται από 30 μικρές αυτοτελείς «ενότητες», που η κάθε μία μπορεί άνετα να διαβαστεί σε ένα διάλειμμα, στο μετρό ή σε μια παραλία, χωρίς την ανάγκη να ανατρέξει ο αναγνώστης στις ενότητες που έχουν προηγηθεί. Για τον ίδιο λόγο έχω αποφύγει πίνακες, σχήματα, επιστημονικούς όρους και παραπομπές στη βιβλιογραφία, εκτός όπου αυτό ήταν απαραίτητο. Όλα αυτά έχουν το τίμημά τους. Όσοι έχουν διαβάσει προηγούμενα κείμενά μου, ίσως νιώσουν κάποια πλήξη, σκοντάφτοντας πάνω σε γνωστές
εκφράσεις ή ακόμα και γνωστές παραγράφους. Τους ζητώ συγγνώμη. Όμως ελπίζω ότι οι περισσότεροι αναγνώστες θα βρουν μια φρέσκια ματιά σε ένα πολυσυζητημένο, αλλά πάντα επίκαιρο θέμα. Γι’ αυτούς τους δεύτερους δεν μπορεί να υπάρξει μεγαλύτερη ικανοποίηση για τον συγγραφέα από το να τους κάνει να ανατρέξουν σε συναφή κείμενα του ίδιου και, ακόμα προτιμότερο, άλλων συγγραφέων.

Ένα άλλο αναπόφευκτο μειονέκτημα της επιλογής να αναπτύξω το θέμα κατά το δυνατόν πιο εκλαϊκευτικά είναι ότι πολλοί φίλοι, των οποίων το έργο εκτιμώ ιδιαίτερα και από το οποίο έχω αντλήσει πολλαπλά οφέλη, δεν θα δουν το όνομά τους στις σελίδες του βιβλίου. Γι’ αυτούς το «συγγνώμη» μου είναι ακόμα πιο βαθύ. Θα κάνω πάντως την εξαίρεση να αναφερθώ πρώτα στο Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Βιοηθική» του Πανεπιστημίου Κρήτης, στο οποίο συμμετέχω από ιδρύσεώς του. Έμαθα πολλά από τους διδάσκοντες και από τους φοιτητές και εκτίμησα την προσήνεια με την οποία αντιμετώπισαν τις εν πολλοίς και κατά πολλούς αιρετικές μου απόψεις. Ο συλλογικός τόμος: Θέματα Βιοηθικής (επιμέλεια Σταυρούλας Τσινόρεμα και Κίτσου Λούη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2013), ένα από τα πιο απτά επιτεύγματα του Προγράμματος, αποτέλεσε χρήσιμο εργαλείο για το παρόν βιβλίο. Εξίσου πολύτιμο υπήρξε το αξεπέραστο σε πλάτος και βάθος πόνημα του Κώστα Κριμπά: Δαρβινισμός και η ιστορία του έως τις μέρες μας (Ωκεανίδα, 2009). Ο Κώστας Σταμάτης στο Φιλοσοφία και Οικολογική Ηθική (Νήσος, 2013) και ο Θανάσης Ντινόπουλος στο Ο Αδέξιος Σχεδιαστής (Ίων, 2013) αναφέρονται εκτεταμένα στο βιβλίο μου Ας συμφιλιωθούμε με τον Δαρβίνο, ο καθένας από τη σκοπιά του. Δέχομαι με την ίδια ευγνωμοσύνη την κριτική και τον έπαινο και των δύο. Στο ανά χείρας βιβλίο θα αναγνωρίσουν την επίδραση και την αναφορά στο έργο τους.

Είχα και πάλι την τύχη να γίνει τούτο το βιβλίο δεκτό για δημοσίευση από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, που σημαίνει ότι από την πρώτη στιγμή έγινα μέλος ενός επιτελείου που συνέπασχε για την ποιότητά του όσο κι εγώ. Θα περιοριστώ να αναφέρω ονομαστικά τη διευθύντρια των εκδόσεων Διονυσία Δασκάλου και τον διευθυντή της σειράς επιστημονικής εκλαΐκευσης Στέφανο Τραχανά, καθώς και τον επιμελητή του κειμένου Νικηφόρο Σταματάκη.

Αφιερώνω το βιβλίο σε δύο διεθνώς αναγνωρισμένους εργάτες της εξελικτικής σκέψης κοντά στους οποίους είχα την τύχη να μαθητεύσω. Ο Κώστας Β. Κριμπάς ήταν αυτός που ουσιαστικά εμφύτευσε τον Νεοδαρβινισμό στην Ελλάδα στις αρχές του 1960. Συνέπεσε να είμαι μεταξύ των πρώτων που δέχθηκαν τα φώτα του. Από τότε εξακολουθεί να ηγείται στον χώρο της εξελικτικής σκέψης στη χώρα μας. Ο Ρίτσαρντ Λεβόντιν (Richard C. Lewontin) συγκαταλεγόταν ήδη μεταξύ των κορυφαίων της πειραματικής και θεωρητικής εξελικτικής βιολογίας, όταν βρέθηκα στο εργαστήριό του στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου το 1969. Την πνευματική στέγη που μου έδωσε, δεν ξέρω πόσο την αξιοποίησα. Όμως χωρίς αυτήν δεν θα μπορούσα να μείνω και να σταδιοδρομήσω στο εξωτερικό στα χρόνια που η Ελλάδα βρισκόταν υπό το καθεστώς της χούντας.

[Αγορά του βιβλίου από ΕΔΩ]

vintage_under2

Στηρίξτε την προσπάθειά μας με ένα απλό like στο facebook. Ευχαριστούμε

 

Comments Off

Filed under βιβλιοπαρουσίαση