«Παιδεία θεατρική εστίν» της Μαρίας Πανούτσου

Μέρος 36ο

Eurydice ©American Players Theatre

Eurydice ©American Players Theatre

fav_separator

ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ
Μέρος Πέμπτο – Η Ευρυδίκη ή, η Δικαιοσύνη στην πράξη Θανάτου

Για να καταλάβουμε την Αντιγόνη   του Σοφοκλή, θα ήταν καλό να διαβάσουμε  τους  “Επτά επί Θήβας“  του Αισχύλου  που στην παράσταση που σκηνοθέτησα  είχα ενσωμάτωσα μέρη και αυτής της τραγωδίας θεωρώντας ότι θα βοηθούσε  τον θεατή  στην κατανόηση της πλοκής. Η αδελφοκτόνα διαμάχη για την ηγεσία της πόλης της Θήβας,  οδήγησε στον περίφημο αυτόν  πόλεμο που στη διάρκεια αυτού του πολέμου, αυτοκτονεί ο Μενοικέας, γιος του Κρέοντα, επειδή ένας χρησμός ορίζει ότι ο θάνατός του θα σώσει την πόλη. Έτσι με τον θάνατο και του Αίμωνα η Ευριδίκη εχει χάσει και τα δυο της παιδιά.

Α. Σιωπηλή  Ευρυδίκη

H Ευρυδίκη ερμηνεύτηκε από μένα με ένα εικαστικό, κινησιολογικό,   μουσικό σχήμα- εικόνα, με στόχο να αναδείξει τα στοιχεία που συνθέτουν  την persona της  Ευρυδίκης.  Θηλυκότητα,  καρτερικότητα, μητρότητα υπευθυνότητα,  υποταγή,   θυσία.  Ο πόνος και η αξιοπρέπεια τα  εξωτερικά της χαρακτηριστικά Επίσης την συμπεριφορά της    την ορίζει και η σχέση της με τον Κρέοντα.

Ερμηνευμένη από μένα την ίδια, έγινε το πρότυπο της γυναίκας  της εποχής εκείνης όπως διαμορφώθηκε από τις δοξασίες, φιλοσοφικές αναζητήσεις και κοινωνικές αναγκαιότητες  και πως την χρειάζονταν  οι άνδρες και η κοινωνία τους τότε.  Η ιδιότητα του πολίτη απέκλειε εξ΄ ορισμού τις γυναίκες.

{…….}Η τραγωδία, ένα πρωτότυπο λογοτεχνικό είδος με δικούς του κανόνες και δικά του γνωρίσματα , φανέρωσε άγνωστες πτυχές της ανθρώπινης εμπειρίας39 κι άλλαξε ριζικά τον τρόπο απεικόνισης της πραγματικότητας και της πόλης40, θέτοντας σε δοκιμασία όλες τις δυνατότητες του άστεως    τραγωδίας,   Μία από τις κύριες λειτουργίες της τραγωδίας ήταν να εξετάσει κριτικά τις πιο θεμελιώδεις αξίες της κοινότητας και να αναδείξει ζητήματα φύλου, οικογένειας και συγγένειας, αποδεικνύοντας πως τα θέματα του ιδιωτικού βίου, εν τέλει απασχολούν και προβληματίζουν τη κοινή γνώμη42 . Οι τραγωδίες αφορμώνται από τους μυθικούς κύκλους, δεν μένουν πιστές όμως, προβληματίζονται . Ωστόσο, το πραγματικό υλικό της τραγωδίας είναι ο κοινωνικός στοχασμός που διαμορφώθηκε στη πόλη κι ειδικά η νομική σκέψη που τότε διαμορφωνόταν. Η τραγωδία είναι μία δίκη , της οποίας το αντικείμενο είναι ο ίδιος ο άνθρωπος που ζει μία εσωτερική διαμάχη : να επιλέξει τη δράση του μέσα σε ένα κόσμο διφορούμενων αξιών, όπου τίποτε δεν είναι σταθερό και μονοσήμαντο43 . Ο θεατής σταδιακά αποκωδικοποιεί τις αντιθέσεις που κρύβει ο μυθικός κόσμος με τις νέες μορφές πολιτικής και νομικής σκέψης, ανακαλύπτει το διφορούμενο χαρακτήρα της γλώσσας, των αξιών, διαπιστώνει πως το σύμπαν είναι γεμάτο συγκρούσεις κι έτσι δέχεται μια προβληματική εικόνα του κόσμου, αποκτά τραγική συνείδηση και συλλαμβάνει το τραγικό μήνυμα της υπόθεσης44. Οι Αθηναίοι παρακολουθούσαν τις τραγωδίες υπό την ιδιότητα του πολίτη{…….}https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/file/lib/default/data/1908452/theFile

Β. Η Ευρυδίκη στην Αντιγόνη του Σοφοκλή

Η Ευρυδίκη  είναι η σύζυγος του Κρέοντα  και μητέρα του Αίμωνα. Την αυτοκτονία του γιού της μαθαίνει από τον αγγελιοφόρο και σιωπηλή αποχωρεί από την σκηνή. Η σιωπή της προαναγγέλλει  και τον θάνατό της. Με την δική της αυτοκτονία   ( έχουμε τρις συνολικά στο έργο αυτό – Αντιγόνη, Αίμων και Ευρυδίκη) δίνει με τελετουργικό τρόπο   την δική της απάντηση σε  ό, τι έχει διαδραματιστεί.  Θυσιάζει την ζωή της για την κάθαρση  της πόλης και  εκφράζει την δική της πάνω από όλα θέση, απέναντι σε ότι προξένησε η αδιαλλαξία του Κρέοντα.  Ο θάνατος του παιδιού της, την ξεπερνά και  έχοντας πια όλα τα στοιχεία,  αν και σιωπηλή αν και αδύναμη να φέρει  την  όποια αλλαγή,  τελεί  θυσιαστική πράξη   με τον θάνατο της. Έχει ενδιαφέρον και πρέπει να τονιστεί ότι η αυτοκτονία την εποχή εκείνη είχε άλλη διάσταση από ότι έχει σήμερα.

Αλλά  ας ξαναθυμηθούμε  σε μια κλασσική μετάφραση Ι.Ν. Γρυπάρη,  την σκηνή όπου ο αγγελιοφόρος  αναγγέλλει τον θάνατο του Αίμωνα.

ΑΓΓΕΛΟΣ
Ω εσείς που πλάι καθόστε στα παλάτια
του Κάδμου και τ’ Αμφίονα, δεν υπάρχει
άνθρωπος, που όσο θα βαστά η ζωή του,
ή να τον μακαρίσω ή να τον κλάψω·
γιατ’ είναι η τύχη πάντα που ανυψώνει
τον ένα ευτυχισμένο κι έναν άλλο
δυστυχισμένο τον σωριάζει χάμω·
και κανείς δε μπορεί να προφητέψη
το τι φυλάει η Μοίρα στους ανθρώπους.
Κι ο Κρέοντας μια φορά, όσο για μένα,
ζηλευτός ήταν, γιατ’ αφού είχε σώση
την πόλη αυτή του Κάδμου απ’ τους εχθρούς της
και πήρε την απόλυτη εξουσία
της χώρας, κυβερνούσε ευτυχισμένος
ανάμεσα στα ευγενικά παιδιά του.
Και τώρα όλα χαθήκανε, γιατί όταν
κάθε χαρά τον άνθρωπο προδώση,
δε θα πω εγώ πως αυτός ζη, τον παίρνω
για ζωντανό νεκρό· σώριαζε να ‘χης
στα σπίτια σου, αν σ’ αρέση, άμετρα πλούτη,
πήγαινε να ‘σαι βασιλιάς με τα όλα,
αν απ’ αυτά λείπη η χαρά, εγώ τ’ άλλα
δε θα ‘θελα να του τ’ αγόραζα ούτε
με σκιά καπνού, μπρος στης χαράς τη γλύκα.
ΧΟΡΟΣ
Ποια ‘ναι αυτή πάλι η συφορά που φέρνεις
στους βασιλιάδες;
ΑΓΓΕΛΟΣ
Έχουν σκοτωθή,
κι οι ζωντανοί αφορμή του σκοτωμού των.
ΧΟΡΟΣ
Ποιος σκότωσε; Ποιος είναι ο σκοτωμένος;
ΑΓΓΕΛΟΣ
Ο Αίμονας πάει, σφαγμένος με το χέρι ―
ΧΟΡΟΣ
Του πατέρα του τάχα, ή το δικό του;
ΑΓΓΕΛΟΣ
Ο ίδιος με το δικό του μανιασμένος
με το γονιό του εξ αφορμής του φόνου.
ΧΟΡΟΣ
Ω μάντη, τι σωστά όσα είπες βγαίνουν.
ΑΓΓΕΛΟΣ
Έτσι ‘ναι αυτά· καιρός για τ’ άλλα τώρα
να γίνη σκέψη.
ΧΟΡΟΣ
Μα να, βλέπω φτάνει
κατά δω κι η ταλαίπωρη η γυναίκα
του Κρέοντα, η Ευρυδίκη, είτε άκουσε
για το παιδί της τίποτα, ή κι έτσι
έτυχε απ’ το παλάτι έξω να βγαίνη.
ΕΥΡΥΔΙΚΗ
Ω εσείς πολίτες, πήρανε τ’ αυτιά μου
τα λόγια σας, ενώ ήμουνε για νά βγω
να πάω να προσκυνήσω και να τάξω
τη θεά Παλλάδα· κι έτυχε την ώρα
που σήκωνα το σύρτη για ν’ ανοίξω,
και μου χτυπά σα μια βουή στ’ αυτιά μου
σπιτικής συφοράς· απ’ την τρομάρα
μού κόβουνται τα γόνατα και γέρνω
παράλυτη στα χέρια τω δουλώ μου·
μα ό,τι και να ‘ναι ξαναπέτε μού τα
τι λέγατε, κι αμάθητη δεν είμαι
εγώ από συφορές για να τ’ ακούσω.
ΑΓΓΕΛΟΣ
Εγώ, που ήμουν και μπρος, βασίλισσά μου,
θα σου πω δίχως τίποτα να κρύψω
την πασ’ αλήθεια· και γιατί να θέλω
να σου μαλάξω το κακό, αφού θά βγω
ψεύτης κατόπι; ο μόνος ίσιος δρόμος
είναι η αλήθεια πάντα ― Και λοιπόν
τον άντρα σου ακλουθούσα εγώ, οδηγός του,
προς τα ψηλά του κάμπου, οπού κοιτόνταν
το ανελέητο ακόμα το κουφάρι
του Πολυνείκη σκυλοσπαραγμένο·
και εκεί αφού στην Ενόδια την Εκάτη
και στον Πλούτωνα κάμαμε δεήσεις
να σπλαχνιστούν και πάψουν την οργή τους,
λούσαμε εκείνον με νερό αγιασμένο
και σε νιόκοφτα κάψαμε ελιοκλάδια
όλα τ’ απομεινάρια του κορμιού του·
κι έπειτα αφού σωριάσαμε από πάνω
με χώμα της πατρίδας ψηλό τάφο,
κινήσαμε για την πετροχτισμένη
βραχοσπηλιά, που ήταν κλεισμένη η κόρη,
η νύφη του Άδη, όταν από μακρυά
μια φωνή κάποιος άκουσε να σκούζη
σπαραχτικά απ’ το μέρος του άκλαφτου
του τάφου κι ευτύς τρέχει και το λέει
στoν Κρέοντα, και καθώς εκείνος φτάνει
όλο και πιο κοντά, χτυπάει τ’ αυτί του
αξεδιάλυτος βόγγος πικρού θρήνου·
κι ευτύς ξεσπάει στενάζοντας σε λόγια
κακοθρήνητα: «Ωιμένα συφορά μου,
μην είμαι αράγε μάντης; μήπως είναι
αυτός ο πιο δυστυχισμένος δρόμος
πόκαμα ως τώρα; του παιδιού μου ακούω
τη φωνούλα μα τρέξετ’ εσείς, δούλοι,
γρήγορα πιο κοντά, γύρω στον τάφο,
τραβήχτε από το πρόχωμα την πέτρα
που του φράζει την είσοδο και μπήτε
ως μέσα μέσα στο άνοιγμα, να δήτε
αν ειν’ του Αίμονα η φωνή που ακούω,
ή με γελούνε οι θεοί.» Και μεις έτσι όπως
μας πρόσταξε βαρύθυμος ο αφέντης,
μπαίνομε και τι βλέπομε; στο βάθος
του τάφου μέσα κρεμασμένη εκείνη
με γύρω στο λαιμό θηλειά στριμμένη
απ’ τη δίμιτη ζώστρα της και κείνον
να την κρατάη απ’ τη μέση της πεσμένος
πάνω της σα χαμένος και να σκούζη
και να θρηνή το νεκρό του το ταίρι,
του πατέρα του τα έργα και το γάμο
τον άτυχό του· μα καθώς τον βλέπει
ο Κρέοντας, μ’ ένα βαθύ βόγγο τρέχει
θρηνώντας μέσα, προχωρεί κοντά του
και του κράζει: «Ταλαίπωρε, τι πράμα
είν’ αυτό πόχεις κάμη; τι έχεις βάλη
στο νου σου; από τι πας και χάνεσαι έτσι;
έβγα έξω, γυιε μου, έβγα σε ξορκίζω.»
Μα ρίχνοντάς του άγριες ματιές εκείνος
τον έφτυσε στο πρόσωπο και δίχως
ούτε λέξη να πη, τραβάει απ’ τη θήκη
το δίκοπο σπαθί του, μα ο πατέρας
φεύγοντας ρίχτηκ’ έξω να γλυτώση·
και καθώς δεν τον πέτυχε, ώργισμένος
με τον εαυτό του, ο άμοιρος, έτσι ως ήταν
τέντωσε πίσω το κορμί και μπήγει
το σπαθί του ως τη μέση στα πλευρά του·
και ενώ ανάσαινε ακόμα, παίρνει μέσα
στ’ αδρανισμένα χέρια του την κόρη
κι αγκομαχώντας ξετινάζει βρύση
το αίμα του στάλες κόκκινες απάνω
στ’ άσπρο το μάγουλό της, ως που μένει
νεκρός απάνω στη νεκρή· και του έλαχ’ έτσι
στον Άδη καν, ο δόλιος, να γιορτάση
τους γάμους του, παράδειγμα στον κόσμο,
πως άλλο πιο μεγάλο δεν υπάρχει
στον άνθρωπο κακό απ’ την ακρισία.
ΧΟΡΟΣ
Πώς σου φαίνεται αυτό; η βασίλισσά μας
έφυγε πάλι, δίχως ούτε λέξη
καλή ή κακή απ’ το στόμα της να βγάλη.
[από: greek-language.gr]

Από  τις αντιδράσεις της Ευρυδίκης αλλά και  του χορού και του αγγελιοφόρου,  αποδεικνύεται η ιδιαιτερότητα  της  θέσης της γυναίκας στην κοινωνία. Η Τραγωδία  με κριτική ματιά   απέναντι στην καθημερινότητα και πραγματικότητα των Αθηνών,   θέτει τα ερωτήματα και η θέση της γυναίκας ανασκευάζεται  στα  έργα αυτά, αλλά οφείλουμε να γνωρίζουμε ότι η κριτική ματιά για την θέση και τα δικαιώματα της γυναίκας υπάρχουν μόνο στα έργα της  τραγωδίας.

 Συνεχίζεται.

*

©Μαρία Πανούτσου

Διαβάστε τα προηγούμενα της Μαρίας Πανούτσου για το θέατρο

vintage_under2

Στηρίξτε την προσπάθειά μας με ένα απλό like στο facebook. Ευχαριστούμε

aegean-campaign8.11.16

Comments Off

Filed under Panoutsou, Δοκίμιο, θέατρο