«Παιδεία θεατρική εστίν» της Μαρίας Πανούτσου

Μέρος 35ο

©The University of British Columbia

©The University of British Columbia

fav_separator

ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ
Μέρος Τέταρτο – Τhe WrongDoing

ΧΟΡΟΣ
Χρειάζεται γνώση, γυέ του Μενοικέα.
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
Και τι πρέπει λοιπόν να κάμω; Πε μου
και θα σ’ ακούσω εγώ.
ΧΟΡΟΣ
Να πας να βγάλης
την κόρη απ’ την υπόγεια φυλακή της,
και τον άταφο θάψε ευτύς σε μνήμα.
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
Κι εγώ το ξέρω και ταράζεται
ο νους μου· γιατί και να υποχωρήσω
τρομερό θα ‘ταν, μα κι αν επιμείνω,
είναι φόβος σε συφορά μην πέσω.
[Σοφοκλής, Αντιγόνη]

Ο Σοφοκλής με την Αντιγόνη ενδιαφέρεται να καταδείξει  στους πολίτες της Αθήνας ένα  δρόμο – έναν τρόπο  – το χρέος  του πολίτη και  ανθρώπου,   να βιώνει την ζωή του ελεύθερα. Η Αντιγόνη  τελώντας  τιμές  στον νεκρό  αδελφό της και  πιστεύοντας  ότι ο θάνατος  είναι πέρα από  τους  κοινωνικούς νόμους  καθώς   αγγίζει άλλο χώρο –χρόνο,  ο θάνατος  που οι ανθρώπινοι  νόμοι δε τον φτάνουν,  δίνει με την απόφαση και πράξη της,  τιμή και  στην  δική  της ζωή  και  ύπαρξη.   Δεν είναι η διατήρηση της ζωής  το ζητούμενο, αλλά το εύρος των ηθικών και αισθητικών αξιών, που προέχει  της ίδιας της  φυσικής ζωής. Όλοι είναι εναντίον της  στην τραγωδία, αυτή.  Ο Χορός, οι θεοί,  ο Τειρεσίας, ο Κρέων ο θειος της.  Όλοι και εκείνη μόνη. Και όλα αυτά  για μια χούφτα χώμα. Ο άκρατος ρομαντισμός, ο άκρατος ρεαλισμός.

Η Αντιγόνη δεν είναι θεατρικός ‘χαρακτήρας’  είναι έκφραση  ιδεών, σκέψεων,  κοινωνικών συμβάσεων,  μιας  συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου και του ίδιου του συγγραφέα. Οι πράξεις της και οι λέξεις της Αντιγόνης είναι φιλοσοφικές σκέψεις και προτάσεις που  εκφράζουν την βαθύτερη της/τους   (των ηρώων)  ανάγκη  για ελευθερία και   υπέρβαση της καθημερινότητας. Συγχρόνως οι  πράξεις αυτές  δηλώνουν   για μας όλους αλλά  και τους ίδιους τους ήρωες τα όρια μας. Ο Τειρεσίας  σε μια νέα προσέγγιση  θα μπορούσε να είναι ένας αρνητικός  καθ’ ολοκληρίαν  ‘χαρακτήρας’,  σύμβολο,  ιδέα,   εκφραστής  μιας  πολύ  συντηρητικής συγκεκριμένης πολιτικής ιδεολογίας, μια ελιτίστικης  δημοκρατίας.   Όμως είναι πολλά περισσότερα   από ότι σε πρώτη  ανάγνωση πρεσβεύει.  Αναρωτιέμαι  πόσο  είναι   και αν είναι  εύκολο, να αποδοθούν σήμερα  με λόγια  τα πυκνά σύμβολα των ηρώων, των  χαρακτήρων όπως θα τους ονομάζαμε σήμερα.  Κατά την γνώμη μου  μόνο μέσα από τους  λαβύρινθους του   σώματος του ηθοποιού,  μπορούν   τα κείμενα αυτά  να  ερμηνευτούν με όλα τα πολυσήμαντα  νοήματα  τους. Ο  Σοφοκλής  και άλλοι   τραγικοί  του 5ΟΥ αιώνα  π.χ. μας δίνουν στοιχεία της ανθρώπινης φύσης  αδιάπτωτα μέσα στους αιώνες.  Η ισορροπία  μεταξύ της  κοινότητας και του ατόμου, διαταράσσεται  με την εντολή του Κρέοντα  ή με την παράβαση της  Αντιγόνης;  Και τίθεται ένα σημαντικό ερώτημα.

Στις Φλέβες της Αντιγόνης  δεν ρέει αίμα αλλά πάθος, δεν ρέει αναγκαιότης αλλά  πολιτισμός και  παράδοση. Ο  Χορός αν και δεν είναι  απόλυτα με την Αντιγόνη, λέει στον  Κρέοντα  ότι  είναι αργά για να θέτει ερωτήματα και  πολύ αργά για να μάθει τι σημαίνει δικαιοσύνη. Ούτε ο Κρέων αλλά ούτε και η Αντιγόνη   είναι  πρότυπα  για μια κοινωνία  αλλά  η ισορροπία ανάμεσα σε αυτά  τα  δυο διαφορετικά είδη γνώσης ( ΚΡΈΩΝ – ΑΝΤΙΓΌΝΗ)  είναι το ζητούμενο.

 Από  τις πολλές κριτικές που έχουν γραφτεί για την πολλαπλή προσέγγιση  σε διάρκεια 10 χρόνων  από το Θέατρο Τομή που υπηρέτησα το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μου,παραθέτω απόσπασμα από   κριτική που  με αντιπροσωπεύει σχεδόν απόλυτα καθ’ ότι ο Σπύρος Δόϊκας  βρέθηκε  πολύ κοντά  στην προετοιμασία   της παράστασης.

Απόσπασμα  Κριτικής  του  Συγγραφέα και μεταφραστή  Σπύρου Δόικα:

{ ….}Η πιο τολμηρή σκηνοθετική παρέμβαση στο έργο του Σοφοκλή, παίρνει την μορφή ενός μονόλογου του Τειρεσία, τον οποίο υποδύεται η σκηνοθέτιδα (παραπέμποντας στην ερμαφρόδιτη φύση του) έχοντας εκδυθεί των δραματικών αμφίων της, υπό τη μορφή ενός εισβολέα-θεατή. Κάτι τέτοιο βέβαια θα επευφημούσε όχι μόνο ο Μπρεχτ, που επέμενε να «αποξενώνει» το κοινό του θυμίζοντας του ότι απλά βλέπει μια παράσταση, αλλά και ο σύγχρονος Augusto Boal, όπου σύμφωνα με το εθιμοτυπικό του «Θεάτρου των Καταπιεσμένων», ο θεατής μπορεί να γίνει ηθοποιός (spect-actor) και να δώσει την δική του έκβαση στο έργο. Και σ’ αυτό ακριβώς το σημείο επικεντρώνεται η μαχητική διάθεση του Θεάτρου «Τομή», καθώς μεταμορφώνεται σε στρατευμένη τέχνη (art engagé) με σκοπό να καταπολεμήσει την αδικία στο έργο, και κατ’ επέκταση, την αδικία στον κόσμο.

Ο μονόλογος είναι κάτι που ενδιαφέρει ιδιαίτερα την Μαρία Πανούτσου, πράγμα που φαίνεται από την μέχρι τώρα δουλειά της. Ωστόσο, μπορεί ν’ αποβεί δίκοπο μαχαίρι. Μια από τις παρενέργειες που μπορεί να έχει αυτή η έμφαση στο μονόλογο είναι ότι απαιτεί μια φοβερή απόδοση από τον ηθοποιό έτσι ώστε να καταφέρει να κρατήσει την προσοχή του θεατή με το λόγο και την κίνηση και όχι με την δραματουργική αλληλεπίδραση πολλών προσώπων. Επίσης εύκολα υπεισέρχεται και μια δυστοκία στην κίνηση, (πράγμα που δεν ισχύει για την ίδια την σκηνοθέτιδα καθώς διδάσκει κινησιολογία) που μπορεί να οδηγήσει σε μια στατικότητα, ή άτεχνη κινητικότητα, και ένα ενεργειακό λίμνασμα. Ο μεγάλος κίνδυνος είναι όλες αυτές οι παρενέργειες να δημιουργήσουν την εντύπωση ενός «πολλαπλού σόλο εν παραλληλία», ιδίως όταν δεν υπάρχει μια αρμονία και μία συνέχεια στο λόγο, στην κίνηση και την ενέργεια των ηθοποιών. Θα δανειστώ μια μουσική μεταφορά για να εξηγήσω τι εννοώ: όπως ένα βιολί ακούει ταυτόχρονα όλα τα υπόλοιπα όργανα της ορχήστρας, συνεχώς ρυθμίζοντας ένταση, τέμπο και αποχρώσεις εκφραστικότητας, έτσι πρέπει και ο ηθοποιός να «ακούει» τους συναδέλφους του. Βέβαια, εδώ μπαίνουμε τόσο βαθιά στην δραματουργική τελετουργία ώστε να εισερχόμαστε στο χώρο της ψυχολογίας. Αναπόφευκτα, ένας ηθοποιός δεν επιζητά απλά να βελτιώσει τη ζωή του μέσα από μια τέτοια επίγνωση αλλά κάτι πολύ παραπάνω – να ελευθερωθεί σε τέτοιο σημείο ώστε να προσφέρει, αδιάντροπα, την πιο αυθεντική και επικοινωνιακή έκδοση του εαυτού του. Μπορούμε να πούμε ότι μέρος της εκπαίδευσης ενός ηθοποιού θα έπρεπε να είναι ένα διαδοχικό ξεγύμνωμα προσωπείων, μια αλληλουχία προσβολών προς το εγώ – η τέλεια «υποκριτική» θα ξεκινήσει μόνο όταν πραγματώσουμε την τέλεια διαφάνεια του εαυτού (που δεν τον αναιρεί αλλά τον εμβαθύνει), όταν θ’ ακούμε τα υπόλοιπα όργανα της ορχήστρας.

Στον αντίποδα του μονόλογου βρίσκεται η έξοχη χρήση του θεατρικού συμβολισμού. Στα χέρια της Μαρίας Πανούτσου ένα πανί μπορεί να γίνει σύμβολο του έρωτα, της μητρότητας, του θανάτου και να μεταμορφωθεί διαδοχικά σε εραστή, σπάργανα, σάβανο. Είναι αυτή όμως η συμβολιστική πανουργία της σκηνοθέτιδος που απαιτεί ένα ερευνητικό πνεύμα, μια βαθιά θεατρική παιδεία και μια συνεχή εγρήγορση από το θεατή για να ανακαλύψει τα κωδικοποιημένα μηνύματα και τις έμμεσες αναφορές σε πρόσωπα και γεγονότα.

Εν κατακλείδι, η «Αντιγόνη» της Μαρίας Πανούτσου είναι μια παράσταση που έχει ιδιαίτερες απαιτήσεις από τον θεατή, για κάποιες στιγμές μάλιστα μεταβάλλεται, σκόπιμα, σε αντιθέατρο, ανατρέποντας τις θεατρικές συμβάσεις. Το γεγονός όμως ότι συγκίνησε το κοινό του Εδιμβούργου, το οποίο εξάντλησε τα εισιτήρια για όλες τις παραστάσεις, υποδηλώνει ότι κατάφερε, αποφεύγοντας την παγίδα της στείρας, «ακαδημαϊκίζουσας» δραματουργίας όπου συχνά υποπίπτει η avant-garde, να βρει μια δίοδο συναισθηματικής επικοινωνίας με το κοινό του.

Ίσως στ ην προκειμένη περίπτωση να ταιριάζουν τα λόγια του Κάφκα (από ένα γράμμα στο φίλο του Όσκαρ Πόλακ):

 «Τα βιβλία που χρειαζόμαστε είναι αυτά που επενεργούν πάνω μας σαν μια συμφορά, αυτά που μας κάνουν να υποφέρουμε τόσο όσο ο θάνατος ενός ανθρώπου που αγαπάμε περισσότερο από τον εαυτό μας, που μας κάνουν να νοιώθουμε ότι βρισκόμαστε στα πρόθυρα της αυτοκτονίας, ή χαμένοι σ’ένα απόμερο δάσος – ο σκοπός ενός βιβλίου είναι να λειτουργεί σαν το τσεκούρι που σπάει την παγωμένη θάλασσα που βρίσκεται μέσα μας»

Πιστεύω, ότι η πορεία της Μαρίας Πανούτσου, και του Θεάτρου Τομή γενικότερα, είναι όμοια μ’ αυτήν που οραματίζεται ο Κάφκα για την ιδανική του λογοτεχνία, και ότι οι όποιες ατέλειες ή «ημιτέλειες» (ημιτελές ον ως «έργο εν εξελίξει») αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της γενικότερης δημιουργικής διαδικασίας{……}

{……}Η χρήση διαφορετικών γλωσσικών ιδιωμάτων, (Αρχαία και Νέα Ελληνικά, Ελληνικά της Αγίας Γραφής, και Αγγλικά) αποτελεί μια εξέλιξη από την περσινή παράσταση που ήταν εξ ολοκλήρου στα Ελληνικά, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει την μεταμοντέρνα, πολυπολιτισμική υφή του έργου. Είναι σαν να μας λέει ότι στην εποχή της παγκοσμιοποίησης η τέχνη πρέπει να διευρύνει τις πηγές της αντί να τις περιορίζει, πρέπει να συνθέτει αντί ν’ αποσυντίθεται{…..}

https://www.translatum.gr/antigone.htm

Συνεχίζεται.

*

©Μαρία Πανούτσου

Διαβάστε τα προηγούμενα της Μαρίας Πανούτσου για το θέατρο

vintage_under2

Στηρίξτε την προσπάθειά μας με ένα απλό like στο facebook. Ευχαριστούμε

aegean-campaign8.11.16

Comments Off

Filed under Panoutsou, Δοκίμιο, θέατρο