«Παιδεία θεατρική εστίν» της Μαρίας Πανούτσου

Μέρος 30ο
panoutsou2.5.18
fav_separator

Η ΑΤΑΦΗ ΑΝΤΙΓΟΝΗ
Μέρος Δεύτερο

Το  σκηνικό της Αντιγόνης είναι ο όλεθρος του πολέμου

Όταν ξεκινά κάτι, δεν γνωρίζεις πόσο ύπουλα μπαίνει μέσα σου  και εισχωρεί   στις επιθυμίες και  έτσι δεν μπορείς να έχεις  γνώμη. Σε κατακλύζει και όταν αναρωτηθείς πως έφτασε σε  σένα  αυτή η απόφαση,  η επιλογή, ονομάστε την  όπως αγαπάτε,  είναι πια αργά. Πρέπει να σκάψω πολύ βαθειά  μέσα  στον χρόνο  για να θυμηθώ πότε η αρχαία τραγωδία  άρχισε να με απασχολεί.

Ποια  είναι η Αντιγόνη και  τι έπραξε  και γιατί άφησε τόση γοητεία να σταλάξει  στα βλέφαρα  των  αναγνωστών της,  των θεατών της,   στα μάγουλα  τα ξαναμμένα των θαυμαστών της,   στην καρδιά τόσων πνευματικών και απλών ανθρώπων με την πράξη της.

To 1995  ξεκίνησαν οι πρόβες  για το ανέβασμα  της  Αντιγόνης του Σοφοκλή.  Ένα σεμινάριο  στην νήσο Κέα,  με τους ηθοποιούς που θα συμμετείχαν ήταν το ξεκίνημα. Υπαίθριο σεμινάριο κυρίως,   αφήσαμε τον εσωτερικό χώρο και  ξεχυθήκαμε στο ύπαιθρο το  σώμα να παιδευτεί στις δυσκολίες της φύσης.  Περπάτημα, πορείες ωρών  σε κακοτράχαλες  περιοχές, νερό, αέρας, ήλιος,  τορπίλιζε το σώμα, που ερχόταν  αντιμέτωπο με την φύση. Να  έρθει σε  γνώση, με τις δυνάμεις του,  τα όρια του.

Ένας πόλεμος,  θάνατοι  και λιμοί   το σκηνικό  του έργου της Αντιγόνης.  Χώμα και  αίμα.  Η Αντιγόνη είναι  σχεδόν παιδί με τα σημερινά δεδομένα σε ηλικία, αλλά γυναίκα με τα τότε δεδομένα. Δοσμένη στο γιο του Κρέοντα τον Αίμωνα. Θα μιλήσουμε διεξοδικά για  τους ρόλους του έτγου.

Το πέρασμα σε μια νέα τάξη πραγμάτων στη λογική, το συμφέρον των πολλών, των πολιτών, την ευημερία της πόλις κράτος, αντιπροσωπεύει ο Κρέων  ο βασιλιάς  της Θήβας και   έρχεται Αντιγόνη (δηλαδή ο  Σοφοκλής) να υπερασπιστεί  τα πανάρχαιο έθιμα, τους άγραφους νόμους της καρδιάς και της φύσης.

Ο Κρέων αντιπροσωπεύει το θετικό, το μέλλον, την πρόοδο, την λογική και η Αντιγόνη, την αταξία, το χάος,  το συναίσθημα,  το δαιμόνιο,  την α- προσαρμοστικότητα  και όμως  όλοι μας αγαπάμε την Αντιγόνη και με σκεπτικισμό αντιμετωπίζουμε τον Κρέοντα.

Τι συμβαίνει;  γιατί   αυτό;   γιατί  η μη υποταγή  στους νόμους  της πόλης, μας  καλύπτει;  γιατί η Αντιγόνη  δεν υπακούει;   Τα  επιχειρήματα της Αντιγόνης ουσιαστικά αντιφάσκουν   και μας  παροτρύνουν για μια  σκέψη  αρνητική  για την ίδια.

Ο λόγος  του   Σοφοκλή   είναι πολύ μελετημένος και αν φαίνεται  συχνά  αντιφατικός, είναι γιατί η Αντιγόνη είναι αντιφατική. Αντιβαίνει της λογικής.

Ήθελα να ξεκινήσω με την Αντιγόνη την προσέγγιση μου  στην Αρχαία Ελληνική Τραγωδία Με ένα έργο που φάνηκε πιο κοντά σε μας σήμερα και σε  μένα προσωπικά. Έτσι νόμισα, γιατί κανένα έργο από την  Αρχαία Ελληνική Τραγωδία, είναι εύκολο.

Η βιβλιογραφία μας πήγε πολύ μακριά, οι μεταφράσεις και η μελέτη  της Αρχαίας γλώσσας επίσης,   όλα μας οδηγούσαν στην λεπτομέρεια  και χανόμασταν σε δαιδάλους που δεν ξέραμε πώς να βγούμε  από εκεί.  Και ο καιρός περνούσε,  μαγεμένοι από τον πλούτο των στοιχείων που βρίσκαμε στο  δρόμο μας.

****

Σήμερα παραθέτω μέρος  μιας συνέντευξης,  που έχει σχέση με την προσέγγιση μου   στην Αντιγόνη του Σοφοκλή, από την Φαίη Τσίτου.

Ερώτηση
Μέσα από την πολύχρονη ενασχόληση σας με την “Αντιγόνη” του Σοφοκλή, θα διέκρινε κανείς μια πίστη, μια εμμονή. Αυτό που σας συγκινεί περισσότερο είναι η συγκεκριμένη αρχαία ελληνική τραγωδία ή γενικότερα ο κόσμος της τραγωδίας, τα θέματα και ο τρόπος που αυτή τα επεξεργάζεται;

Απάντηση
Ας ξεκινήσουμε από την εμμονή. Η εμμονή έτσι και αλλιώς πρέπει να υπάρχει στη δουλειά του καλλιτέχνη. Αν του φύγει η πρώτη έμπνευση, διάθεση για κάτι, και δεν υπάρχει η εμμονή για να το τελειώσει, δεν θα το τελειώσει ποτέ. Του φεύγει η συγκίνηση και πάει αλλού μακρόχρονα. Είναι επίσης και αυτό που σου δείχνει αν πρέπει να ασχοληθείς με ένα θέμα, δηλαδή σου δείχνει την αντοχή ενός εγχειρήματος . Φαίνεται ότι με την Αντιγόνη έχει γίνει αυτό. Καταρχήν μ’ αρέσει πολύ και με συγκινεί η προσωπικότητα της. Την έχει πλάσει έτσι ο Σοφοκλής που να’ ναι πραγματικά πολύ γοητευτική. Δεν είναι τυχαίο που έχουν ασχοληθεί μέχρι σήμερα τόσοι και τόσοι με την Αντιγόνη. Αυτό δείχνει ότι η Αντιγόνη έχει μια δύναμη. Και το ίδιο το έργο απ’ την άλλη είναι πολύ περίεργο, είναι αντιφατικό, γι’ αυτό δε το θεωρούσαν σαν ένα από τα δείγματα λαμπερής γραφής. Άνθρωποι του σύγχρονου κόσμου κατέληξαν να νοσηλεύονται σε ιδρύματα, όπως ο Χέλντερλιν, έφτασαν σε ακραίες ψυχοσωματικές καταστάσεις, και μέσα στην τρέλα του ς επανερχόντουσαν στο θέμα της Αντιγόνης. Δεν είναι τυχαίο αυτό.

Η Αντιγόνη έχει μια σκοτεινή πλευρά που μάλλον θα πρέπει να ταιριάζει και σε μένα.

Απ’ ό, τι βλέπεις οι επιλογές μου είναι λίγο σκοτεινές: Ντοστογιέφσκι, Κάφκα, ντοκουμέντο, το οποίο πάντα είναι δυσάρεστο – δεν είναι πολύ εύκολο να παρακολουθείς θανάτους, ή διάφορες οριακές ανθρώπινες καταστάσεις. Ο Καστοριάδης λέει ότι η δημοκρατία δεν είναι αυτό που εννοούμε εμείς σήμερα αλλά ότι δημοκρατία για την αρχαιότητα, είναι τα πρώτα όρια που θέτει ο άνθρωπος. Αυτό που προσπαθεί να καταλάβει ο άνθρωπος με την αρχαία τραγωδία είναι πως είναι περαστικός. Συμφωνώ με τον Καστοριάδη, ότι δηλαδή η τραγωδία αυτό που κυρίως προτείνει είναι η σχέση μας με το ” παροδικό”.

Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν το βλέπει συνήθως έτσι. Η αρχαία τραγωδία πάντα μέσα στη χαρά της ζωής είχε και τη συνείδηση του θανάτου. Επιστρέφω στην   persona   της  Αντιγόνης. Η Αντιγόνη συνέχεια αντιφάσκει και είναι και ο λόγος της πολύ τολμηρός. Δε μπορώ να το φανταστώ πώς αντιμετώπισαν εκείνη την εποχή, την Αντιγόνη να προτείνει ότι θα μπορούσε να μη δώσει το σεβασμό που οφείλει στον άντρα της! Επίσης, ενώ από τη μία να λέει ότι η συγγένεια είναι πάνω απ’ όλα, ήδη να ‘έχει αρνηθεί τη συγγένεια με την τελευταία συγγενή που της έχει απομείνει, την αδελφή της την ίδια. Αντιφάσκει συνεχώς, λέει πως γεννήθηκε για να αγαπά κι όχι για να μισεί, μα πολύ γρήγορα μισεί την αδελφή της λέγοντας της ότι δεν την θέλει κοντά της. Η Αντιγόνη έχει δηλαδή μια ελευθερία. Εκφράζει όλα τα πολυσήμαντα που είναι ο άνθρωπος, το γεγονός ότι συνυπάρχουν όλα τα πράγματα, καλό κακό  μαζί.. Γι’ αυτό είναι μεγάλα κείμενα αυτά , οι αρχαίες ελληνικές τραγωδίες. Διαβάζοντας καταλαβαίνουμε και τη δική μας σχέση με τον κόσμο – δεν μπορούμε από τους ανθρώπους να ζητάμε να είναι μονοσήμαντοι, αυτό λέει ο Σοφοκλής.

Ερώτηση
Θα θέλατε να μας μιλήσετε για την  η αρχαία ελληνική τραγωδία και συγκεκριμένα την   “Αντιγόνη” του Σοφοκλή που φέτος ετοίμαζε την τέταρτη της εκδοχή; Πιο συγκεκριμένα πώς θελήσατε να διαφυλάξατε την πολυπλοκότητα και το βά8ος του κειμένου ( και στις τέσσερεις  παραγωγές) χρησιμοποιώντας ένα εξίσου πολυσήμαντο μέσο, το σώμα ( φωνή, κίνηση, χειρονομία, ακινησία) και τις δυνατότητες που αυτό προσφέρει ;

Απάντηση
Είναι χιλιάδες ερωτήσεις αυτή η ερώτηση… Νομίζω ότι το σώμα από μόνο του απλοποιεί τα πράγματα, δηλαδή είναι ένα εργαλείο που έρχεται να ξεκαθαρίσει, όχι να φορτώσει . Είναι απλό, γιατί ό, τι αισθάνεται το βγάζει κατευθείαν μ’ έναν άμεσο τρόπο. Άρα  όταν έρχεται το σώμα στην αρχαία τραγωδία που έρχεται για αυτό τον λόγο κυρίως, για να βοηθήσει να βγουν όλα αυτά τα στοιχεία τα σκοτεινά , κι εφόσον έχει το ίδιο πάντα να προτείνει κάτι το πολύ ξεκάθαρο, βοηθάει στην κατανόηση. Το σώμα δεν μπορούμε να το ξεχωρίσουμε από το λόγο, νομίζω. Γιατί υποτίθεται ότι ο λόγος προήλθε από καταστάσεις που είχε αισθανθεί το σώμα πριν. Μιλάει γι’ αυτές. Άρα  είναι αλληλένδετα στοιχεία, το σώμα και ο λόγος. Με την πάροδο των αιώνων χωρίσαμε αυτά τα δύο είτε γιατί θέλαμε να τα αναλύσουμε, να τα  κατανοήσουμε περισσότερο, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι στην τέχνη που είναι αποσύνθεση και σύνθεση ταυτόχρονα πραγμάτων αυτά τα δύο δεν είναι ένα. Είτε ανεβάζεις ένα έργο σύγχρονο είτε αρχαία τραγωδία, το σώμα είναι εκεί, υπάρχει, είναι το εργαλείο του ηθοποιού, του ανθρώπου. Για μένα δεν τίθεται θέμα πώς να συνυπάρξουν γιατί εκ των πραγμάτων συνυπάρχουν. Η δυσκολία ισχύει και για τα δύο εξίσου, απ’ τη στιγμή που κάνεις τέχνη και καλείσαι να μορφοποιήσεις τα πράγματα, να τα δώσεις στο θεατή και μέσα απ’ αυτά ο θεατής να επικοινωνήσει. Είναι η περίφημη φόρμα. Η δυσκολία του πώς θα τα χρησιμοποιήσεις σε βάζει πια στην τεχνική, όπου ψάχνεις να βρεις τρόπους, από αρχές που είναι δοσμένες, που βρίσκεις μόνος σου… Σχετικά με το βάθος και την πολυπλοκότητα του κειμένου νομίζω πως το θέατρο αυτό ακριβώς κάνει και γι’ αυτό η τραγωδία είναι σύγχρονη και πρέπει να αποτελεί ένα στάδιο μελέτης. Το κείμενο παρέχει αυτό το βάθος με τη πρώτη, ή τη δεύτερη ανάγνωση ή την τρίτη. . Το θέατρο όμως δεν είναι το κείμενο μόνο, είναι οι άνθρωποι που υπάρχουν πάνω στη σκηνή και ο τρόπος που αυτοί θα το αντιμετωπίσουν. Είναι οι άλλες τέχνες που το συνοδεύουν. Επομένως μιλάμε για μια πολυπλοκότητα που ήδη υπάρχει μέσα στην ιδέα του θεάτρου

****

Συνεχίζεται

Στις Στάχτες κάθε 15 μέρες η συνέχειες Η ΑΤΑΦΗ ΑΝΤΙΓΟΝΗ
Γράφει η Μαρία Πανούτσου

*

©Μαρία Πανούτσου

Διαβάστε τα προηγούμενα της Μαρίας Πανούτσου για το θέατρο

vintage_under2

Στηρίξτε την προσπάθειά μας με ένα απλό like στο facebook. Ευχαριστούμε

aegean-campaign8.11.16

Comments Off

Filed under Panoutsou, Δοκίμιο, θέατρο