«Παιδεία θεατρική εστίν» της Μαρίας Πανούτσου, μέρος 18ο

http://casalepodererosa.org/

casalepodererosa.org

Μέρος 4oν

Η Μαρία Πανούτσου για τον J. Grotowski
Ρομαντισμός και το Φτωχό Θέατρο του Γ. Γκροτόφσκυ

H επιθυμία ανατροπής, των αυστηρών προδιαγραφών της κλασικής παράδοσης, η αναζήτηση του τοπικού χρώματος και η έξαρση του εθνικισμού, οδήγησαν τους καλλιτέχνες στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, να αναζητήσουν μια μορφή έκφρασης που να προσαρμόζεται στην προσωπική αισθητική τους. Η εξομολόγηση, η επιστροφή στις ιστορίες  κάθε λαού  ως πηγή έμπνευσης,  η  παρουσία του απλού ανθρώπου και ταυτόχρονα ηρωικού, ξεχωριστού,  κάνει την εμφάνιση του στην λογοτεχνία,  στο θέατρο και στην μουσική. Έχει ενδιαφέρον  επίσης, η επιστροφή  ή μάλλον η ‘ξανα- ανακάλυψη’ του Μεσαίωνα και  του υλικού από την ιστορική αυτή εποχή. Τι πραγματικά αναζητούσαν οι Ρομαντικοί τον 18ου   και 19ου  αιώνα αλλά και οι νεορομαντικοί του εικοστού αιώνα, για να μην αναφερθούμε  τώρα και στους ρομαντικούς ανά τους αιώνες.

Η αναζήτηση της αλήθειας και το αίσθημα του δικαίου.
Με ‘λογισμό και όνειρο’ όπως μας λέει ο Δ. Σολωμός

*Ο Πλάτωνας στον «Κρατύλο», τον τόσο περιφρονημένο από την official γλωσσολογία, αναφέρει πως για να διεισδύσουμε στο εσώτερο νόημα της λέξης «αλήθεια» θα ’πρεπε να την σπάσουμε στα δυο άλη+θεία, ερμηνεύοντάς την ως θεία φορά, φορά προς το θείον, αφού άλη σημαίνει φορά, περιπλάνηση / αλώμαι = περιπλανώμαι, αλήτης = περιπλανώμενος.

Στην πραγματικότητα μέσα στην λέξη άλη υφίστανται δυνητικά και οι 2 εκδοχές: και η κίνηση η πλανερή, η πλάνη, η μη καταλήγουσα κάπου, η κίνηση του αλήτη και του πλανήτη(-α) αλλά   για να πιστωθεί όμως αυτό το «θετικό» περιεχόμενο είναι ανάγκη να συνδεθεί με τη λέξη θεία…

Έτσι αλήθεια, σύμφωνα με τον πλατωνικό Σωκράτη, είναι η ώθηση προς την έξοδο εκ της πλάνης, μια ώθηση η οποία ουδέποτε δεν παύει να κεντρίζει το ον να ανακατευθυνθεί προς τον Θεό, να ακολουθήσει το μονοπάτι της επιστροφής, την ηράκλεια, εμπρός στο πυθαγόρειο Ύψιλον, επιλογή της ατραπού της αρετής, την εσωστρεφή προς την επανενθύμιση του θείου εαυτού, την οδυσσειακή νοσταλγία του ανα-θρώσκοντος καπνού της Ιθάκης, την ανάστροφη εντός του λαβυρίνθου ελικοειδή πορεία του νήματος της Αριάδνης, την διαρκή ανακύκλωση του ηχητικού (και χορευτικού) αναμνηστικού νήματος του σουφικού ντικρ, του θείου ηχητικού ρεύματος (σούρατ σάμπντ) των Σιχ, ή της ησυχαστικής ευχής του Ιησού.

*(   Μία προσέγγιση  του Σίσυφου από  τον   Λάρη …….., συγγραφέα και μεταφραστή . Το έστειλε σε μένα  και τον ευχαριστώ  όταν  είχα αναλάβει  να παρουσιάσω  μια   εικαστική πρόταση   με θέμα τον Σίσυφο. Η παρουσίαση αυτήν δεν έγινε).

Ξαναγυρνώ στον Γκροτόφσκυ. Ο Γ.Γ υπήρξε πριν από όλα Πολωνός,  μετά Ευρωπαίος και στην  συνέχεια, ένα παγκόσμιο πνεύμα, ένα πνεύμα όχι απλά ανανεωτικό. Ενσωμάτωσε την παράδοση   προτείνοντας  τις ρίζες  και  σωματοποίησε  τον λόγο.

Αδελφός του Σίσυφου στον αγώνα για την αλήθεια, το δίκαιο και την παρεξηγημένη προδοσία, θέλησε να τον απαλλάξει από το μαρτύριο της επιστροφής  και  έτσι δίνοντας το παράδειγμα πρώτα ο ίδιος, δεν  έκανε καμιά μορφή επανάληψης.

Με ανοδική και μοναδική πορεία, επέστρεψε κάποια στιγμή στην βάση του, άφοβος και λιτός,  με την μεταμόρφωση που είχε επιτύχει  για την επίγεια μορφή του.  Μεταμόρφωσε   τον ηθοποιό και του έδωσε την θέση που του αξίζει και μεταμόρφωσε  μαζί τον εαυτόν του, αυτόν το self «τον πολυσήμαντο εκστατικό εαυτόν του »   αφήνοντας  για το τέλος, την βιβλική του μορφή.

Ο Λούντβικ Φλάσεν  (Loudvik Flaszen)  ονομάζει το  Φτωχό Θέατρο του Γκροτόφσκυ, «την πλήρη ενσωμάτωση του ρομαντισμού   στον εικοστό αιώνα». Και  αυτό προκύπτει όχι μόνο από τις επιλογές  των έργων του εργαστηρίου -Πολωνοί ρομαντικοί συγγραφείς -  αλλά από τον τρόπο της προετοιμασίας και της φόρμας των παραστάσεων, αλλά και τις  γενικότερες επιλογές  και δράσεις, στην διάρκεια της ζωής του, ο Γκροτόφσκυ με τους συνεργάτες του.  Οι θέσεις του δεν είχαν μόνο θετικά αποτελέσματα αλλά υπάρχει και το τίμημα της ρομαντικής αποστολής.

Ο Γκροτόφσκυ  υπήρξε   ‘αλήτης’   μιας ζωής  πνευματικά ελεύθερης όσο μπορεί  να το επιτύχει  ο υλικός άνθρωπος.   Αυτό που έγινε στην Πολωνία, δεν μπορούσε να γίνει αλλού, στον δυτικό κόσμο  και βέβαια όχι στην Ελλάδα. Η Πολωνία και οι άνθρωποι της,  στήριξαν το φτωχό θέατρο. Και έδωσαν πρακτικά  σε  φόρμα, αυτό  που θα αποκαλούσαμε   « και  ο λόγος έγινε  σώμα».

H γνώση των δυνατοτήτων μας, έρχεται όταν μάθουμε να αντιμετωπίζουμε το αδύνατο με την πιθανότητα να έχουμε μια καινούργια ευκαιρία. Η πειθαρχία και η ακρίβεια  στην    άσκηση   του σώματος,  χωρίς την δημιουργική ανανέωση της  κάθε φοράς,   με την προσωπική  μας προσέγγιση, είναι άχρηστη. Με την άσκηση του σώματος επιδιώκουμε ως ηθοποιοί  το  άνοιγμα μας προς  τα έξω,  προς τους άλλους. Ο ηθοποιός  αποκτά τεράστια αντοχή και  δύναμη  και το σώμα αρχίζει να αυτονομείται και να εκφράζει απελευθερώνοντας όλες τις κρυφές δημιουργικές δυνάμεις και  βιώματα  που θα προεκταθούν  αργότερα στις πρόβες και στις παραστάσεις.

Αποτέλεσμα  όλης  αυτής της  ψυχοσωματικής τεχνικής,  για την εξάσκηση της τέχνης του ηθοποιού,  είναι η  ολοκληρωμένη   μορφή  που πήρε,   στο πρόσωπο/ σώμα/ ψυχή,  του Ρίσαρντ Τσίσλακ (Rychard Cieslak).

Μαρτυρίες  όσων παρακολούθησαν παραστάσεις του Rychard Cieslak, μιλούν για ένα ηθοποιό που δίνει  την εντύπωση ότι ακόμη  μια στιγμή και ο ηθοποιός – άνθρωπος, θα  φύγει από τα γήινα όρια του και θα ανυψωθεί. Ο  Loudvik Flaszen  λέει χαρακτηριστικά  «ο ηθοποιός δεν δημιουργεί μια ιστορία, έναν ρόλο, μια ουτοπία, είναι εκεί στο παρόν».

Είναι μια  εσωτερική  εμπειρία απολύτρωσης που εκφράζεται και εμφανίζεται  με μια  καλλιτεχνική φόρμα.

Ο Χ. Μαλεβίτσης  στο βιβλίο του  ‘Περί του τραγικού’ εκδόσεις Αστρολάβος /Ευθύνη,  στην σελίδα 29  γραφεί:

«Ο τραγικός άνθρωπος είναι αντίθετος από τον άνθρωπο  τον ενταγμένο μέσα στην αρμονία του κόσμου και μέσα στην αναγκαιότητα της φύσεως. Και είναι αντίθετος επειδή αντιλαμβάνεται  πως γι αυτόν  δεν υπάρχει αρμονία  αλλά και δεν δέχεται την αναγκαιότητα»

Αυτό που είναι ο τραγικός ήρωας,  τo βρίσκουμε και πάλι    στην εξεγερμένη ψυχή του ρομαντικού  ανθρώπου  και στο κίνημα του Ρομαντισμού. Το φαινόμενο του Ρομαντισμού στην Πολωνία  μπορούμε να το δούμε  δίχως να περιμένουμε τις επιστημονικές προσεγγίσεις και  αναλύσεις, μιλώντας με τους ανθρώπους της χώρας αυτής,   νέους και ηλικιωμένους.

Ο ρομαντισμός δεν έμεινε ως μια ανάμνηση μιας εποχής αλλά εδρεύει στις ψυχές αυτού του λαού. Στο ταξίδι μου στην Πολωνία το εξακρίβωσα η ίδια,  συζητώντας με τους  ανθρώπους εκεί.

Η πράξη  – action -περικλείει  τον λόγο και το σώμα  και την απολύτρωση από την βαρύτητα  της υλικής ζωής, που όμως  μέσα από την ύλη,  βιώνεται η  απολύτρωση αυτή.

Ο άνθρωπος με λίγα λόγια ζητά ένα σκοπό  ένα στόχο για να ζήσει, που υπερβαίνει  την επιβίωση του ως φυσικό σώμα,   ζητά την ανύψωση του σε ανώτερη πνευματική σφαίρα  για την οποία είναι πλασμένος.  Ο Σοφοκλής   είναι για μένα ο μεγάλος και διαχρονικός  ρομαντικός  αφού μας έδωσε τους δύο  Οιδίποδες.

Η μελέτη   της ελληνικής  τραγωδίας του 5ου  αιώνα       πιστεύω ότι θα βοηθήσει  να κατανοήσει ο σύγχρονος άνθρωπος, το κίνημα του ρομαντισμού και το έργο του  Φτωχού θεάτρου,  που απογυμνωμένο από  την σύγχρονη τεχνολογία  αναδεικνύει  τον ρόλο του θεάτρου, στον σύγχρονο κόσμο.

Ο Γκροτόφσκυ  λέει -σε ελεύθερη μετάφραση και προσέγγιση δική μου:

«(Το 1965)Δεν μπορούμε να πούμε  κατηγορηματικά ότι  το θέατρο σήμερα  είναι αναντικατάστατο, εφόσον   οι περισσότεροι από τους σκοπούς του  και στόχους του,  όπως η ψυχαγωγία,  η παρατήρηση της ζωής,  η αισθητική- ηθική, έχουν  δοθεί από τον κινηματογράφο και  την τηλεόραση ( σήμερα  και το διαδίκτυο).

Κάνουμε λοιπόν την ίδια θεωρητική ερώτηση. Είναι απαραίτητο το θέατρο στις μέρες μας;  Θα απαντήσουμε χωρίς πολύ  σκέψη  ναι. Είναι μια τέχνη απαραίτητη διότι   οι θεατές   παίρνουν  όλη την ευθύνη της επιλογής τους. Προετοιμάζονται- ετοιμάζονται για μια έξοδο  για να παρακαλούσουν μια  παράσταση από ζωντανούς ανθρώπους σε μια μοναδική έκθεση του εαυτού τους σε παρόντα χρόνο. Αν μια μέρα το θέατρο σταματούσε,  η πλειονότητα  των ανθρώπων δεν  θα το γνώριζε, αντίθετα  με τα άλλα μέσα όπως κινηματογράφος, τηλεόραση, που η γνωστοποίηση, θα ήταν άμεση. Εφόσον η τεχνολογία είναι ανώτερη από το θέατρο σε δυνατότητα επικοινωνίας  και αφθονίας,  επηρεάζει  μεγάλες μάζες ανθρώπων. Το θέατρο  ας διαλέξει    την λιτότητα  ας γίνει ασκητικό  θέατρο».

Ούτε ο κινηματογράφος ούτε η τηλεόραση μπορεί να αφαιρέσει  από το θέατρο  τον άμεσο δεσμό  που αναπτύσσεται μεταξύ  ανθρωπίνων  υπάρξεων, τον δεσμό   που κάνει τον ηθοποιό να δημιουργεί  και να γίνεται προς χάριν των θεατών, κάτι μοναδικό και ανεπανάληπτο, που όπως η ζωή  θα χαθεί με το τέλος της παράστασης, χωρίς μαρτυρίες, παρά κάτι  τι,  στις καρδιές των ανθρώπων που την παρακολούθησαν. Η παράσταση οφείλει να είναι μια πράξη μαγείας.

 Συνεχίζεται

©Μαρία Πανούτσου

*

Προτάσεις-βιβλιογραφία:
Isaiah Berlin: The Roots of Romanticism
Harold Bloom: The Visionary company
Stuart Curran: Poetic form and British Romanticism

Copyright © Μαρία  Σκουλαρίκου – Πανούτσου . All Rights Reserverd  ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ η αναδημοσίευση, η αναπαραγωγή, ολική, μερική ή περιληπτική του περιεχομένου των κειμένων της Μαρίας Σ. Πανούτσου στις Στάχτες  με οποιονδήποτε τρόπο, χωρίς προηγούμενη γραπτή άδεια της κατόχου  Μαρίας Σκουλαρίκου- Πανούτσου. Νόμος 2121/1993 και κανόνες Διεθνούς Δικαίου που ισχύουν στην Ελλάδα.

Διαβάστε τα προηγούμενα της Μαρίας Πανούτσου για το θέατρο

Comments Off

Filed under Panoutsou, Δοκίμιο, θέατρο