Zbigniew Herbert, Τιμές στον μικρό θεό της ειρωνείας

Εκδόσεις Πατάκη. Μετάφραση – Εισαγωγή: Χάρης Βλαβιανός

zbigniew-bk13.10.17

Κορυφαία μορφή της σύγχρονης πολωνικής λογοτεχνίας, ο Zbigniew Herbert (1924-1998) αναγνωρίζεται ως ένας από τους πιο σημαντικούς ποιητές του αιώνα μας. Το έργο του διέπεται από ισχυρές ηθικές και ανθρωπιστικές αξίες. αυτόπτης μάρτυς ο ίδιος της ωμής βίας του Β’ Παγκοσμίου πολέμου, του ολοκληρωτισμού και της αποτυχίας των ιδεολογιών να βελτιώσουν την ανθρώπινη κατάσταση, ο Herbert αντιπαραθέτει την ποίηση στη στυγνή πραγματικότητα της ζωής. Συχνά επιστρατεύει την ειρωνεία και την πειραματική φόρμα, καταστρατηγώντας τους κανόνες της σύνταξης και της στίξης, προκειμένου να ελευθερώσει την ποίησή του από τη ρητορεία και να πραγματευθεί με αμεσότητα κοινωνικά, καλλιτεχνικά και μεταφυσικά ζητήματα. Και ενώ ο στίχος του είναι γυμνός και αντιρομαντικός, ο Herbert καταφεύγει συχνά στη φαντασία, στο χιούμορ και στον πνευματώδη σαρκασμό, για να μετριάσει την αγριότητα του θέματός του. Ο Robert Hass τον περιγράφει ως “είρωνα και μινιμαλιστή συγγραφέα, που θεωρεί ότι καθήκον του ποιητή, σ’ έναν κόσμο γεμάτο ψέματα, είναι να μιλήσει με μετρημένη φωνή για όσα θεωρεί αδιαμφισβήτητες αλήθειες”. Ο Seamus Heaney, από την πλευρά του, χαρακτηρίζει τον Herbert “έναν Άτλαντα που κουβαλάει όλο τον κόσμο στους ώμους του, έναν ποιητή κατεξοχήν ηθικό, που ενδιαφέρεται, πάνω απ’ όλα, για την αξιοπρέπεια και την ατομική ευθύνη”. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

“Η ιστορία για τον Χέρμπερτ δεν είναι απλώς μία, χωρίς νόημα, επανάληψη εγκλημάτων και ψευδαισθήσεων· αν αναζητεί αναλογίες ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν, είναι για να διατηρήσει κάποιες αποστάσεις από την εποχή του. Ο Χέρμπερτ, ποιητής της ιστορικής ειρωνείας, επιτυγχάνει ένα είδος ευαίσθητης ισορροπίας με το να προσδίδει νόημα στους πολιτισμούς, παρά τη φρίκη τους”. (Czeslaw Milosz, Ανθολογία μεταπολεμικής πολωνικής ποίησης)
favicon

Κριτική

Ο Νάσος Βαγενάς στο τελευταίο τεύχος Οκτωβρίου 2017 της Athens Review of Books, μεταξύ άλλων αναφέρει:

Ο Χέρμπερτ ανήκει στη λεγόμενη «Γενιά του Πολέμου» (το πολωνικό αντίστοιχο της δικής μας Πρώτης μεταπολεμικής γενιάς) που περιέχει σημαντικούς ποιητές όπως οι Ταντέους Ράζεβιτς, Μίρον Μπιαλοζέφσκι και Βισλάβα Συμπόρσκα. Συγχωνεύοντας επιδράσεις από τους μεσοπολεμικούς ποιητές –από τους λεγόμενους «Καταστροφιστές» (κυρίως από τον Τσέσλαβ Μίλος), που αντέδρασαν στη στενότητα των συζητήσεων περί των ποιητικών μορφών, και από τους ποιητές της ποιητικής πρωτοπορίας, που εξοβέλισαν τη στίξη– ο Χέρμπερτ διαμόρφωσε ένα προσωπικό ποιητικό ιδίωμα. Οι σπουδές του στη φιλοσοφία και η εμπειρία των τραγικών γεγονότων που σημάδεψαν κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και τη μετέπειτα περίοδο την ιστορία της Πολωνίας (γερμανική και σοβιετική Κατοχή, σταλινική καταπίεση) τον οδήγησαν σε έναν ιδιότυπο σκεπτικισμό που έβρισκε την ποιητική του αποτύπωση σε μια διανοητική έκφραση του συναισθήματος. Ήταν –αισθάνεται κανείς– η ανάγκη υπονόμευσης αυτού του σκεπτικισμού με το ψυχικό αντίβαρο μιας ειρωνικής θέασης των πραγμάτων, εκείνο που μεταβολίζει το διανοητικό στοιχείο της έκφρασης του Χέρμπερτ σε μορφή συμπυκνωμένου συναισθήματος δονούμενου κάτω από την επιφάνεια της ποιητικής εκφοράς μετατρέποντάς το σε γλώσσα ειρωνική. Δεν είναι χωρίς σημασία ότι ο κεντρικότερος από τους ήρωες των ποιημάτων του (κύριο ποιητικό προσωπείο του Χέρμπερτ) ονομάζεται κ. Cogito (ο συνειρμός με τον κ. Τεστ του Βαλερύ είναι αναπόφευκτος).

Όπως σωστά παρατηρεί Χάρης Βλαβιανός στην «Εισαγωγή» με την οποία συνοδεύει το βιβλίο, ο Χέρμπερτ δεν πραγματεύεται τα φιλοσοφικά θέματά του σαν φιλόσοφος αλλά ως καλλιτέχνης, «με καθαρότητα και απουσία μελοδραματικών αποστροφών που αποτελούν κλασικές αρετές». Πρόκειται, θα λέγαμε, για έναν ιδιότυπο κλασικισμό, γιατί, παρότι ο Χέρμπερτ μας δίνει την εντύπωση ότι γνωρίζει επακριβώς τι θέλει να πει πριν αρχίσει να γράφει το ποίημα, εκείνο που λέει το ποίημα του δίνει την αίσθηση μιας τελούμενης ανακάλυψης.[...] ο Χέρμπερτ δεν μιλά σαν εξόριστος από μιαν ιδανική πολιτεία, γιατί δεν πιστεύει ότι οι ουτοπίες μπορούν να πραγματοποιηθούν. Έχοντας βιώσει την τραγική μοίρα της χώρας του και τη βαρβαρότητα της εποχής του, γνωρίζοντας ποιο είναι το καλύτερο γιατί έχει δει το χειρότερο, προσπαθεί μέσα από τα φλεγόμενα ερείπια να διασώσει εκείνα που διατηρούν τον άνθρωπο στην κατάσταση του ανθρώπου. Μια τέτοια στάση δίνει αναπότρεπτα στην ποίησή του μια γεύση πολιτική, με τη βαθύτερη έννοια του όρου: με την ηθική έννοια.[...]

[...] Η καβαφική επίδραση στον Χέρμπερτ είναι αισθητή σε ποιήματα όπως τα «Η επιστροφή του Ανθύπατου» ή «Προς τι οι κλασικοί», που περιέχονται στην επιλογή του. Θα γινόταν ορατότερη, αν σε αυτήν είχαν περιληφθεί και τα –όχι κατώτερα– «Αναφορά από μια πολιορκούμενη πόλη» (που τελειώνει με στίχους που συγχωνεύουν εικόνες από τους «Τρώες», το «Η πόλις» και την «Ιθάκη»), «Το ταξίδι» (που αρχίζει με τον πρώτο στίχο της «Ιθάκης», αναπαράγοντας με τους όρους του Χέρμπερτ την καβαφική έννοια του ταξιδιού), ή το «Curatia Dionisia» (περιγραφή αρχαίας επιτύμβιας στήλης στη γραμμή του «Εν τω μηνί Αθύρ»). Η απήχηση της καβαφικής ποίησης στους Πολωνούς ποιητές είναι, όπως διαπιστώνει η πολωνική κριτική, μεγάλη, και η συμβολή της στη διαμόρφωση της ποιητικής φωνής του Χέρμπερτ αποφασιστική.

favicon

Comments Off

Filed under critique, βιβλιοπαρουσίαση